Chuseok – Tết Trung thu và văn hóa đoàn viên của người Hàn Quốc

Khi nhắc đến Chuseok (추석), nhiều người Việt Nam thường gọi đây là “Tết Trung thu Hàn Quốc”. Cách gọi này giúp dễ hình dung bởi Chuseok cũng diễn ra vào ngày rằm tháng Tám âm lịch và gắn với hình ảnh vầng trăng tròn. Tuy nhiên, Chuseok không đơn thuần là một ngày hội ngắm trăng. Trong văn hóa Hàn Quốc, đây là một trong những dịp lễ truyền thống quan trọng, gắn với mùa màng, lòng biết ơn, việc tưởng nhớ tổ tiên và sự đoàn tụ của gia đình.

Chuseok thường được nhắc đến cùng Seollal (Tết Nguyên đán) như một trong những kỳ lễ lớn nhất trong năm. Theo lịch âm, ngày chính của Chuseok là ngày 15 tháng 8. Tên gọi khác của Chuseok là Hangawi (한가위), trong đó “han” mang nghĩa lớn và “gawi” gắn với khoảng giữa tháng Tám hoặc mùa thu. Chính thời điểm này khiến Chuseok gắn chặt với mùa thu hoạch và hình ảnh một mùa màng đã đến lúc kết trái.

Chuseok bắt đầu từ đâu?

Chuseok có nguồn gốc từ xã hội nông nghiệp, khi cuộc sống của con người phụ thuộc nhiều vào thời tiết, đất đai và mùa vụ. Sau một năm gieo trồng và chăm sóc, mùa thu là thời điểm con người thu hoạch thành quả lao động. Vì vậy, những sản vật mới thu hoạch không chỉ có giá trị về mặt vật chất mà còn mang ý nghĩa của sự biết ơn.

Tên gọi 추석, được viết bằng chữ Hán là 秋夕, thường được hiểu là “đêm mùa thu”. Ngoài Chuseok, ngày lễ này còn có những tên gọi khác như Hangawi, Gawi, Jungchu, Jungchujeol hay Gabae. Mỗi tên gọi phản ánh một lớp ý nghĩa khác nhau của ngày lễ, từ thời điểm trong năm đến những phong tục được hình thành trong lịch sử.

Trong các ghi chép về phong tục truyền thống Hàn Quốc, Chuseok được xem là một dịp quan trọng của mùa thu, khi người dân dâng những sản vật đầu mùa, cầu mong mùa màng thuận lợi và cùng gia đình, cộng đồng chia sẻ thành quả sau một năm lao động. Dù xã hội Hàn Quốc hiện nay không còn phụ thuộc chủ yếu vào nông nghiệp, ý nghĩa của Chuseok vẫn được duy trì.

Điều này cũng giải thích vì sao Chuseok thường được gọi là ngày lễ của sự sung túc. Sự sung túc ở đây không chỉ có nghĩa là có nhiều thức ăn hay một mùa màng tốt, mà còn là trạng thái khi con người có thể nhìn lại một năm lao động và dành thời gian cho gia đình.

Vầng trăng và mùa thu hoạch

Hình ảnh dễ nhận biết nhất của Chuseok là vầng trăng tròn giữa mùa thu.

Ngày rằm tháng Tám âm lịch là thời điểm xuất hiện trăng tròn mùa thu, vốn được xem là một trong những hình ảnh tiêu biểu của Chuseok. Trong xã hội nông nghiệp, thời điểm này gắn với mùa thu hoạch nên ánh trăng không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn gắn với ý niệm về sự đủ đầy và một mùa vụ thuận lợi.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn Chuseok như một lễ hội ngắm trăng thì sẽ bỏ qua phần quan trọng hơn của ngày lễ. Trăng chỉ là một trong những biểu tượng của Chuseok. Phía sau hình ảnh ấy là mùa màng, gia đình và ký ức về những thế hệ đi trước.

Trên đường về quê trong dịp Chuseok, những cánh đồng lúa chín và những cây hồng trĩu quả thường trở thành hình ảnh quen thuộc của mùa thu Hàn Quốc. Lúa là kết quả của nhiều tháng lao động, còn hoa quả mới thu hoạch được dùng trong các nghi lễ và bữa ăn ngày lễ.

Vì vậy, cảnh sắc mùa thu trong Chuseok không đơn thuần là phong cảnh. Nó phản ánh chính nền tảng hình thành của ngày lễ: con người nhìn vào thành quả của mùa vụ để bày tỏ lòng biết ơn đối với thiên nhiên và những người đã cùng mình tạo ra thành quả ấy.

Songpyeon – món bánh không thể thiếu trong Chuseok

Một trong những món ăn tiêu biểu nhất của Chuseok là songpyeon (송편), loại bánh gạo có hình bán nguyệt.

Songpyeon thường được làm từ bột gạo mới, tạo hình thành những chiếc bánh nhỏ rồi hấp trên lá thông. Thành phần và cách chế biến có thể thay đổi tùy gia đình và vùng miền, nhưng songpyeon vẫn là món ăn gắn chặt với Chuseok. Trong nghi lễ Charye, songpyeon cũng là một trong những lễ vật được dâng lên tổ tiên.

Điểm đáng chú ý là songpyeon thường có hình bán nguyệt thay vì hình tròn hoàn chỉnh như hình ảnh mặt trăng rằm. Hình dáng này thường được liên hệ với quan niệm về sự phát triển: trăng khuyết rồi sẽ tiếp tục lớn lên, vì vậy nó có thể được hiểu như một biểu tượng của tương lai và những điều còn đang tiếp tục phát triển.

Việc làm songpyeon cũng có ý nghĩa xã hội rõ rệt. Trước đây, đây là công việc được các thành viên trong gia đình cùng tham gia. Ngày nay, dù cách chuẩn bị có thể đơn giản hơn, hình ảnh mọi người cùng làm bánh vẫn thường được nhắc đến khi nói về Chuseok.

Songpyeon vì thế không chỉ là một món ăn truyền thống. Nó gắn với quá trình chuẩn bị cho ngày lễ, với ký ức gia đình và với sự tiếp nối của một phong tục từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Charye – nghi lễ tưởng nhớ tổ tiên

Một trong những điểm tạo nên sự khác biệt rõ rệt giữa Chuseok và cách hình dung thông thường về Tết Trung thu là vai trò của nghi lễ tưởng nhớ tổ tiên.

Charye (차례) là nghi lễ tưởng nhớ tổ tiên được thực hiện vào những ngày lễ truyền thống lớn như Seollal và Chuseok. Theo Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc, Charye là một hình thức tưởng niệm và thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên. Cách thực hiện có thể khác nhau tùy gia đình, vùng miền và điều kiện thực tế.

Vào Chuseok, các gia đình chuẩn bị mâm lễ với những sản vật theo mùa, trong đó có gạo mới, hoa quả, rượu và songpyeon. Sau nghi lễ, các thành viên trong gia đình cùng dùng những món ăn đã chuẩn bị.

Một phong tục khác là seongmyo (성묘), tức đi thăm và chăm sóc phần mộ tổ tiên. Trong dịp này, các thành viên trong gia đình có thể dọn cỏ xung quanh mộ và thực hiện nghi thức tưởng niệm.

Những phong tục này cho thấy Chuseok không chỉ hướng về người đang sống mà còn hướng về những thế hệ đã qua. Gia đình được nhìn nhận như một dòng liên tục, trong đó thế hệ hiện tại nhận lại tên tuổi, ký ức và truyền thống từ thế hệ trước.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng mọi gia đình Hàn Quốc ngày nay đều thực hiện Charye theo cùng một cách. Các nghi lễ truyền thống có thể được giản lược hoặc thay đổi tùy gia đình. Bản thân Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc cũng ghi nhận sự khác biệt về cách chuẩn bị và thực hiện Charye giữa các gia đình và khu vực.

Hanbok và những giá trị truyền thống trong ngày Chuseok

Trong hình ảnh truyền thống về Chuseok, hanbok cũng là một yếu tố thường xuất hiện. Vào những dịp quan trọng, một số gia đình mặc trang phục truyền thống khi thực hiện nghi lễ hoặc tham gia các hoạt động văn hóa.

Tuy nhiên, giá trị của Chuseok không nằm ở việc mọi người phải mặc hanbok hay thực hiện đầy đủ mọi nghi thức truyền thống. Điều quan trọng hơn là những giá trị phía sau các hoạt động đó: sự tôn trọng đối với người đi trước, sự gắn kết trong gia đình và ý thức về nguồn cội.

Đây cũng là lý do Chuseok vẫn giữ được vị trí trong đời sống Hàn Quốc hiện đại. Một phong tục có thể thay đổi về hình thức nhưng vẫn tồn tại nếu giá trị cốt lõi của nó còn phù hợp với đời sống.

Chuseok và câu chuyện trở về quê

Nếu có một hoạt động đặc biệt gắn với Chuseok hiện đại, đó là việc trở về quê.

Trong kỳ nghỉ Chuseok, nhiều người Hàn Quốc rời các thành phố lớn để về quê gặp gia đình. Những người làm việc hoặc học tập xa nhà có dịp trở về với cha mẹ, ông bà và người thân. Tổng cục Du lịch Hàn Quốc cũng mô tả Chuseok là thời điểm các thành viên trong gia đình từ gần và xa trở về, cùng ăn uống, trò chuyện và tưởng nhớ tổ tiên.

Điều này tạo ra một đặc điểm rất dễ nhận thấy trong xã hội Hàn Quốc: giao thông và nhu cầu đi lại tăng mạnh trong kỳ nghỉ lễ.

Nhưng phía sau những chuyến tàu, chuyến xe đông đúc là một ý nghĩa văn hóa khá rõ ràng. Chuseok tạo ra một khoảng thời gian để những người vốn sống ở những thành phố khác nhau có lý do trở về cùng một nơi.

Bữa cơm gia đình vì vậy có vị trí quan trọng trong Chuseok. Sau các nghi lễ, mọi người cùng ăn những món đã chuẩn bị, trò chuyện và dành thời gian cho nhau. Việc ăn uống ở đây không chỉ nhằm thưởng thức món ăn mà còn là một phần của quá trình kết nối các thành viên trong gia đình.

Chuseok và Tết Trung thu Việt Nam: giống nhưng không hoàn toàn giống

Việc gọi Chuseok là “Tết Trung thu Hàn Quốc” có thể giúp người Việt dễ hình dung, bởi hai ngày lễ có một số điểm tương đồng.

Cả hai đều diễn ra vào rằm tháng Tám âm lịch, đều gắn với mùa thu và hình ảnh trăng tròn. Cả hai cũng đều có những món ăn và hoạt động mang tính truyền thống, đồng thời tạo ra cơ hội để các thành viên trong gia đình gặp gỡ.

Tuy nhiên, trọng tâm văn hóa của hai ngày lễ có sự khác biệt.

Tết Trung thu ở Việt Nam thường được biết đến nhiều qua hình ảnh trẻ em, đèn lồng, múa lân, bánh trung thu và các hoạt động vui chơi cộng đồng. Trong khi đó, Chuseok của Hàn Quốc nhấn mạnh hơn vào mùa thu hoạch, nghi lễ tưởng nhớ tổ tiên, việc thăm mộ và đoàn tụ gia đình.

Sự khác biệt này không có nghĩa hai ngày lễ hoàn toàn tách biệt về mặt văn hóa. Cả hai đều cho thấy cách các xã hội Đông Á gắn thời điểm giữa mùa thu với gia đình, mùa màng và những giá trị cộng đồng. Điểm khác nằm ở cách mỗi nền văn hóa phát triển những phong tục riêng từ nền tảng đó.

Lễ hội Trung thu đặc biệt ở Tuyên Quang thể hiện tình yêu thương và sự chăm lo của các bậc cha mẹ, ông bà dành cho các cháu thiếu nhi

Những hoạt động truyền thống trong Chuseok

Bên cạnh Charye, Seongmyo và làm songpyeon, Chuseok trong truyền thống còn gắn với nhiều hoạt động cộng đồng.

Một số hoạt động tiêu biểu gồm ganggangsullae, một hình thức múa vòng tròn truyền thống, cùng các trò chơi dân gian như ssireum và nhiều hình thức sinh hoạt cộng đồng khác. Tổng cục Du lịch Hàn Quốc ghi nhận Chuseok từng là dịp diễn ra nhiều hoạt động văn hóa và trò chơi dân gian nhằm tạo không khí vui chơi sau mùa thu hoạch.

Ngày nay, những hoạt động này không còn là sinh hoạt thường nhật của phần lớn người Hàn Quốc, nhưng vẫn được tái hiện trong các chương trình văn hóa, bảo tàng, khu di sản và sự kiện truyền thống.

Đối với người nước ngoài đang sinh sống hoặc học tập tại Hàn Quốc, đây cũng là một dịp phù hợp để tìm hiểu văn hóa bản địa không chỉ qua sách vở mà thông qua các hoạt động thực tế.

Chuseok trong xã hội Hàn Quốc hiện đại

Chuseok ngày nay không hoàn toàn giống Chuseok của xã hội truyền thống.

Nhiều gia đình đã đơn giản hóa mâm lễ và nghi thức. Một số gia đình lựa chọn gặp nhau tại nhà hàng, đi du lịch hoặc tổ chức các hoạt động khác thay vì duy trì đầy đủ những nghi lễ truyền thống.

Người trẻ sống một mình hoặc sinh sống xa gia đình cũng có những cách đón Chuseok khác nhau. Với họ, kỳ nghỉ có thể là thời gian về quê, gặp bạn bè, nghỉ ngơi hoặc thực hiện những kế hoạch cá nhân.

Những thay đổi này cho thấy văn hóa truyền thống không phải một hệ thống cố định. Chuseok vẫn được duy trì nhưng hình thức thực hiện có thể thay đổi theo điều kiện sống và quan niệm của từng thế hệ.

Điều quan trọng là những giá trị nền tảng vẫn còn hiện diện: nhớ về gia đình, tôn trọng tổ tiên, trân trọng thành quả của một năm và dành thời gian cho những người thân.

Chuseok dưới góc nhìn của du học sinh Việt Nam

Đối với du học sinh Việt Nam tại Hàn Quốc, Chuseok là một trong những dịp có thể giúp hiểu rõ hơn về văn hóa bản địa.

Thay vì chỉ biết Chuseok qua hình ảnh trên mạng xã hội, du học sinh có thể quan sát cách người Hàn chuẩn bị cho kỳ nghỉ, cách gia đình tổ chức các hoạt động truyền thống hoặc tham gia những chương trình văn hóa được tổ chức tại trường học, bảo tàng và địa phương.

Đây cũng là thời điểm dễ nhận thấy sự khác biệt giữa đời sống ở thành phố và văn hóa gia đình. Các trường đại học, khu văn hóa và địa phương thường tổ chức những chương trình giới thiệu ẩm thực, trang phục và trò chơi truyền thống vào dịp này. Những hoạt động như vậy tạo cơ hội để sinh viên quốc tế tiếp cận văn hóa Hàn Quốc trong một bối cảnh gần với đời sống thực tế.

Đối với người đang học tiếng Hàn, Chuseok cũng là dịp để làm quen với nhiều từ vựng văn hóa thường xuất hiện trong đời sống như 추석, 한가위, 송편, 차례 và 성묘.

Kết luận

Chuseok thường được gọi là Tết Trung thu của Hàn Quốc, nhưng ý nghĩa của ngày lễ này rộng hơn hình ảnh một đêm trăng rằm.

Đó là thời điểm của mùa thu hoạch, khi con người nhìn lại thành quả của một năm lao động. Đó là dịp tưởng nhớ tổ tiên thông qua Charye và Seongmyo. Đó là những chiếc songpyeon được làm từ gạo mới, những món ăn được chuẩn bị cho cả gia đình và những chuyến đi trở về quê.

Chuseok cũng cho thấy cách một truyền thống được duy trì trong xã hội hiện đại. Nghi lễ có thể được giản lược, cách đón lễ có thể thay đổi, nhưng những giá trị về gia đình, nguồn cội và sự biết ơn vẫn tiếp tục được giữ lại.

Với người nước ngoài, hiểu Chuseok không chỉ là biết thêm một ngày lễ của Hàn Quốc. Đây còn là cách nhìn vào một phần đời sống và lịch sử của người Hàn: từ nền văn hóa nông nghiệp, quan niệm về gia đình và tổ tiên cho đến cách truyền thống thích nghi với xã hội hiện đại.

Vì vậy, nếu Tết Trung thu Việt Nam thường gợi đến hình ảnh trăng rằm, trẻ em và những hoạt động cộng đồng, thì Chuseok có thể được hiểu qua bốn từ khóa: mùa màng, tổ tiên, gia đình và trở về.